close

  • Być wiernym Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej

     

  • #3 EDMOND PRIVAT - SZWAJCARSKI DZIENNIKARZ W SŁUŻBIE NIEPODLEGŁOŚCI POLSKI

  • Niepodległość Polski, zdobyta w listopadzie 1918 roku po ponad wieku nieistnienia suwerennego i niezależnego Państwa Polskiego, umożliwiła przede wszystkim miedzynarodowa koniunktura, po rozpadzie trzech wielkich mocarstw które dokonały rozbioru Polski w końcu XVIII wieku – cesarstwa rosyjskiego, cesarstwa austriackiego i Prus. Ale oprócz wielkiej polityki, trzeba było jeszcze wiary i działań wielu Polaków i przyjaciół Polski, którzy niestrudzenie przypominali o „sprawie polskiej” i domagali się jej niezależności.

     


    Należał do nich Edmond Privat. Był to szwajcarski dziennikarz, potomek starej rodziny francuskich hugenotów, którzy schronili się na brzegach Jeziora Genewskiego na początku XVIII wieku. Urodził się on w Genewie 17 siernia 1889 r. i nie miał żadnego szczególnego powodu by interesować się Polską. Po studiach na Sorbonie, gdzie otrzymał licencjat z języka i literatury angielskiej, zdecydował się na karierę dziennikarską i został paryskim korespondentem Journal de Genève. Na początku I Wojny Światowej, kiedy „sprawa polska” wypłynęła jako temat, paryski dziennik Le Temps wysłał młodego Privata jako korespondenta do Polski i Austro-Węgier.

     


    Privat odkrył wtedy tragiczny los narodu polskiego ale i siłę jego niepodległościowych dążeń. Nie wahał sie pisać o nich otwarcie w swoich licznych reportażach. Jego sympatia dla „sprawy polskiej” musiała spotkać się z niechęcią rosyjskiego ambasadora urzędującego w Paryżu, Aleksandra Piotrowicza Izwolskiego, znanego ze swych antypolskich opinii. To właśnie na skutek jego interwencji Privat został wezwany na Quai d’Orsay – do Ministerstwa Spraw Zagranicznych, którego ówczesny dyrektor generalny, Philippe Berthelot, poradził mu, by „dla dobra własnej kariery porzucił sprawę niepodległości Polski”. Oburzony i wściekły, Privat opublikował zbiór swoich reportaży w broszurze pt. La Pologne sous la rafle (Polska pod obławą). Publikacja odniosła pewien sukces: Henryk Sienkiewicz, laureat Nagrody Nobla w r. 1905, wysłał mu list z gratulacjami, a polscy patrioci w Paryżu, skupieni w Komitecie Wolnej Polski, zaproponowali młodemu dziennikarzowi zorganizowanie istnej kampanii prasowej na rzecz niepodległości Polski. Od końca 1915 roku Privat opublikował więc - niekiedy pod pseudonimem - 17 artykułów w siedmiu paryskich gazetach, w tym w katolickiej La Liberté oraz w czasopismach lewicowych takich jak Le Radical i L'Humanité.

     


    Równocześnie Privat zdołał przekonać profesora Charlesa Richet, laureata nagrody Nobla z fizjologii i członka Akademii, by stanął on na czele „Francuskiej Ligi na rzecz niepodległości Polski”, powstałej oficjalnie w maju 1916 roku. Wśród jej członków znajdowali sie też i inni „nieśmiertelni” (Eugene Brieux, Emile Faguet et Henri de Régnier), profesorowie Sorbony oraz politycy tacy jak Edouard Herriot, senator i mer Lyonu. Z rozpędu Privat próbował utworzyć również „Międzynarodowy Komitet na rzecz niepodległości Polski”, ale pod naciskiem ambasady rosyjskiej francuski MSZ zakazał cytowania w prasie zarówno informacji o działalności obu tych komitetów jak i  kwestii niepodległości Polski. Zmuszony przez cenzurę do milczenia, Privat zdecydował się na powrót do Szwajcarii, gdzie wydał, nakładem genewskiej oficyny Atar, kolejną książkę o wiele mówiącym tytule: « La Pologne attend – quelques articles pour rompre le silence » („Polska czeka – garść artykułów by przełamać milczenie”).

     


    Szwajcaria była wtedy istnym centrum propagandy i działań na rzecz niepodległości Polski. Mieszkało tam wielu polityków, wybitnych artystów i uczonych polskich. Privat zdołał zachować niezależność od poszczególnych odłamów polskiej emigracji które tam ze sobą rywalizowały, ale nadal pozostawał bardzo zaangażowany na rzecz niepodległości Polski. Mówił o tym otwarcie na odczytach które wygłaszał w różnych miastach kraju. Na jesieni 1916 roku dziennik la Tribune de Genève zaproponował mu wykonanie nowej serii reportaży o Polsce. Privat udał się na kilka tygodni do Warszawy, gdzie spotkał sie z szeregiem pierwszoplanowych postaci. Na zaproszenie polskiego Stowarzyszenia Pisarzy i Dziennikarzy, 7 grudnia wygłosił po francusku wykład pt. „La Pologne et l’Europe”, końcąc go okrzykiem „Niech żyje Polska” (Vive la Pologne). Jego reportaże publikowane w Szwajcarii były tłumaczone i wydawane w Polsce, gdzie budziły entuzjazm. Po powrocie do Genewy, Privat wygłosił serię wykładów pod tytulem „Europa i Polska od czasów rozbiorów”. We Francji, mimo zmiany międzynarodowego kontekstu i zgody prezydenta Poincaré na utworzenie polskiej armii we Francji, władze nadal taktowały Privata jako „niebezpieczny element” i odmawiały mu wizy wjazdowej.

     


    Wobec tego Privat poświecił się studiowaniu historii Polski. W czerwcu 1918 roku opublikował swą tezę doktorską, którą obronił na Uniwersytecie Genewskim. Poświęcona ona była zachodnim reakcjom na Powstanie Listopadowe. Korzystając ze żródeł nioedostepnych w języku francuskim, wykazywał w niej kontrast pomiędzy pro-polskimi nastrojami europejskiego społeczeństwa a powściągliwością dyplomatów – temat ten nabierał wyjątkowej aktualności w roku 1918. W kolejnym dziele, zatytułowanym L'Europe et l'Odyssée de la Pologne au XIXe siècle (Europa i Odyseja Polski w XIX wieku) opublikowanym pod koniec roku, Privat zarzucał cywilizacji europejskiej jej obojętność wobec Polski. Lektura tej książki wywarła ogromne wrażenie na Romain Rollandzie, który napisał mu w liście: „cóż za straszliwa odyseja! A najstraszniejsze jest to, że będąc tak blisko nas, pozostaje dla większości nieznana, albo, co gorsza, zapomniana”. Obu autorów łączyła od tego czasu głęboka przyjaźń.

     


    11 listopada 1918 roku Polska odzyskała niepodległość, zatwierdzoną przez decyzje Konferencji Wersalskiej. Edmond Privat musiał się z tego radować. W późniejszych latach poświęcił sie innym sprawom: działał na rzecz niepodległości Indii oraz na rzecz uchodżców w czasie II Wojny Światowej. Stał się uznanym na świecie specjalistą esperanto (opublikował książkę poświęconą Ludwikowi Zamenhofowi, którego poznał jeszcze w Polsce), a także pionierem dziennikarstwa radiowego (był współzałożycielem Radio Genève w 1925 r.).  W roku 1945 został mianowany profesorem literatury anglosaskiej na Uniwersytecie Neuchâtel, gdzie wykładał aż do przejścia na emeryturę w 1959 r. Zmarł 28 sierpnia 1962 r. w Rolle w kantonie Vaud. Jego archiwa przechowuje tamtejsza biblioteka miejska.


    M.F., listopad 2017


    W języku polskim istnieje znakomita książka poświęcona Edmondowi Privat i jego działaniom na rzecz niepodległości Polski: Piotr Bednarz,  Edmond Privat i jego działalność na rzecz Polski w czasie pierwszej wojny światowej (Edmond Privat et son action pour la Pologne du temps de la Première guerre mondiale), Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, 2003.

     

    Drukuj Drukuj Podziel się treścią: